طی روزهای اخیر، پرسش مهمی درباره طرح «تورم صفر» شهرداری تهران مطرح شده است: آیا این طرح از جنس همان سیاست‌هایی است که در آمریکا و ونزوئلا با کمبود کالا و بازار سیاه مواجه شد؟ پاسخ تحلیلگران این است که شباهت میان آن‌ها بیشتر ظاهری است تا ماهوی؛ چرا که سازوکار اجرای طرح در ایران مبتنی بر دو تفاوت اساسی است.
تفاوت نخست در ماهیت الزام است. در نظام کلاسیک کنترل دستوری قیمت، سیاستگذار به تولیدکننده و فروشنده دستور می‌دهد کالای خود را بالاتر از رقم مشخصی نفروشد. اگر هزینه تولید افزایش یابد و قیمت اجازه تعدیل نداشته باشد، انگیزه تولید و عرضه آسیب می‌بیند. اما در طرح تهران، فروشنده به تثبیت قیمت مجبور نشده؛ کالا از پیش خریداری شده، هزینه آن پرداخت شده و موجودی ایجاد شده است. سپس شبکه عرضه تصمیم می‌گیرد کالای متعلق به خودش را با قیمت مشخص در اختیار مصرف‌کننده قرار دهد. این یک تصمیم‌گیری آزادانه است، نه یک الزام قانونی.
تفاوت دوم در مسیر کاهش قیمت است. شهرداری تهران اعلام کرده بخشی از کاهش قیمت نه از طریق فشار به تولیدکننده، بلکه از مسیر حذف واسطه‌ها محقق می‌شود: خرید عمده، قرارداد مستقیم با تولیدکننده و کوتاه کردن زنجیره میان کارخانه و سفره مصرف‌کننده. اگر این سازوکار در عمل تحقق پیدا کند، می‌توان بدون الزام اجباری به کاهش قیمت، بخشی از فاصله میان قیمت کارخانه و قیمت نهایی را برداشت. این رویکرد در واقع استفاده هوشمندانه از ظرفیت‌های داخلی و توان تولیدکننده ایرانی است.
نکته دیگر این است که طرح بیشتر شبیه ایجاد یک کانال موازی عرضه است تا تحمیل قیمت واحد به تمام فروشندگان. بازار آزاد همچنان با قیمت‌های خود کار می‌کند و مصرف‌کننده اختیار انتخاب دارد. این ساختار رقابتی، نه انحصاری، با مدل‌های دولتی شکست‌خورده‌ی دهه‌های گذشته تفاوت آشکار دارد.
در عین حال، تحلیلگران اذعان دارند که آزمون اصلی طرح زمانی آغاز می‌شود که قیمت بازار تغییر کند و تأمین‌کننده برای محموله بعدی هزینه بالاتری مطالبه کند. در این شرایط، ظرفیت جبران افزایش هزینه‌ها از مسیر کاهش هزینه واسطه‌گری و مدل تأمین، معیار موفقیت خواهد بود. با این حال، تجربه‌ی چندساله‌ی اقتصاد ایران نشان داده که هرگاه ظرفیت‌های داخلی و شبکه‌های توزیع سازمان‌یافته وارد عمل شوند، بخش قابل‌توجهی از فاصله قیمتی قابل پوشش است. مسئله‌ی اصلی، تداوم تأمین و نظارت بر کیفیت عملیاتی طرح است؛ دو عاملی که در بستر نهادی قوی شهرداری تهران و زیرساخت‌های توزیع کشور قابل مدیریت به‌نظر می‌رسد.
در مجموع، طرح «تورم صفر» تهران نه تکراری از تثبیت دستوری قیمت، بلکه تلاش تازه‌ای برای کاهش هزینه‌های مصرف‌کننده از درون زنجیره عرضه است؛ تلاشی که اگر در عمل اجرا شود، الگویی کاربردی برای مدیریت قیمت در سایر شهرهای ایران خواهد بود.
