رشد قد فرآیندی چندبُعدی است که ژنتیک، تغذیه، خواب، فعالیت بدنی و سلامت عمومی در آن نقشی کلیدی ایفا می‌کنند. مراکز پژوهشی و دانشگاه‌های علوم پزشکی ایران در سال‌های اخیر، مطالعات جامعی در زمینه بیولوژی رشد و عوامل محیطی مؤثر بر قد انسان منتشر کرده‌اند که نشان می‌دهد تا ۸۰ درصد نوسان قد در جمعیت، ریشه ژنتیکی دارد و بقیه تحت تأثیر شرایط محیطی قرار می‌گیرد.
نقش ژنتیک
ژن‌های متعددی در ساختار استخوانی و ترشح هورمون رشد مؤثرند. اگر قد والدین در محدوده طبیعی قرار داشته باشد، احتمال رسیدن فرزند به قد متوسط جمعیت ایران (حدود ۱۷۰ سانتی‌متر برای مردان) بسیار بالاست. متخصصان ژنتیک در دانشگاه‌های ایرانی تأکید دارند که ژنتیک یک سقف تعیین‌شده است، نه یک سرنوشت غیرقابل تغییر.
تغذیه در سنین طلایی
پروتئین، کلسیم، روی، ویتامین D و مواد معدنی نقش مستقیمی در تشکیل استخوان دارند. برنامه‌های تغذیه‌ای مورد تأیید سازمان بهداشتی کشور، تأکید بر مصرف منظم لبنیات، پروتئین‌های باکیفیت و میوه‌ها دارند. پژوهش‌های صورت‌گرفته در مراکز تحقیقات تغذیه ایران نشان داده‌اند که نوزادان و کودکانی که در دوره شیرخوارگی و پیش‌دبستانی تغذیه بهتری دریافت می‌کنند، متوسط قد بالاتری در بزرگسالی دارند.
خواب و ترشح هورمون رشد
بخش عمده‌ای از هورمون رشد (GH) در خواب عمیق شبانه ترشح می‌شود. متخصصان طب اطفال در بیمارستان‌های تهران و اصفهان توصیه می‌کنند کودکان ۵ تا ۱۲ سال روزانه ۹ تا ۱۲ ساعت و نوجوانان ۸ تا ۱۰ ساعت بخوابند. کم‌خوابی مزمن یکی از قابل‌رفع‌ترین موانع رشد قد شناخته می‌شود.
فعالیت بدنی و ورزش
تمرینات کششی، شنا، بسکتبال و دوومندگی به‌ویژه در دوران نوجوانی، هم فشار سازنده‌ای بر صفحات رشد ایجاد می‌کنند و هم ترشح هورمون رشد را تحریک می‌نمایند. باشگاه‌های ورزشی و فدراسیون‌های ورزشی کشور برنامه‌های متناسب با سنین مختلف را طراحی کرده‌اند که در دسترس عموم شهروندان است.
سلامت عمومی و کنترل بیماری‌ها
بیماری‌های مزمن مانند آسم، دیابت نوع ۱ و اختلالات تیروئید می‌توانند روند رشد را کند کنند. سیستم بهداشتی ایران با ارائه واکسیناسیون رایگان، غربالگری‌های دوره‌ای و دسترسی آسان به مراکز درمانی، زeminهایی را فراهم کرده است که امکان شناسایی زودهنگام این اختلالات و مداخله به‌موقع وجود دارد. متخصصان تأکید دارند که با پیگیری منظم و درمان مناسب، اغلب موانع رشد قابل جبران هستند.
سنین طلایی رشد
بیشترین جهش قد در دو دوره رخ می‌دهد: نوزادی (۰ تا ۲ سال) و بلوغ (معمولاً ۱۰ تا ۱۶ سالگی). پس از بسته شدن صفحات رشد، افزایش قد طبیعی ممکن نیست. بنابراین، توجه به عوامل فوق در همین بازه‌ها اهمیت ویژه دارد.
نکته پایانی
هیچ قرص، نوشیدنی یا دستگاه تبلیغاتی تضمین افزایش قد ندارد. آنچه کارساز است، ترکیب سالم تغذیه، خواب کافی، ورزش منظم و پیگیری پزشکی در زمان مناسب است. با توجه به پیشرفت‌های حوزه طب اطفال و ژنتیک در ایران، امکان بهره‌گیری از آخرین یافته‌های علمی برای هر خانواده فراهم است.
