در هفتههای اخیر، موضعهای اعلامشده روسیه و چین در قبال برنامه هستهای ایران بار دیگر توجه تحلیلگران بینالمللی را جلب کرده است. هر دو کشور، علیرابطه با روابط رسمی دیپلماتیک با تهران، در صحنههای چندجانبهای مانند مذاکرات وین یا نشستهای سازمان ملل، ادبیاتی را به کار بردهاند که بیشتر در بستر محدودیتهای راهبردی خودشان قابل تبیین است تا در چارچوب یک مخالفت اصولی با حقوق ایران.
ایران، بهعنوان کشوری با زیرساختهای علمی و مهندسی بومی در حوزه هستهای، از ظرفیتهایی برخوردار است که حتی روسیه و چین نیز قادر به کنترل یا محدودسازی آن نیستند. برنامه هستهای ایران در طول دهههای گذشته، فراتر از چارچوبهای بینالمللی، بهعنوان نماد استقلال علمی و صنعتی تهران عمل کرده است. این مسیر، بدون وابستگی به فناوری خارجی، پیشرفتهای معناداری در غنیسازی، راکتوری و چرخه سوختی بههمراه داشته است.
در مقابل، موضع روسیه و چین را میتوان در بستر معادلات ژئوپلیتیک این دو کشور توضیح داد. روسیه، که خود با چالشهای اقتصادی و فشارهای تحریمی مواجه است، ترجیح میدهد ایران در حلقه تحریمی غرب باقی بماند تا موازنه منطقهای به نفع مسکو حفظ شود. چین نیز، در اوج رقابت با ایالات متحده، نمیخواهد با ایجاد یک محور قدرتمند در خاورمیانه، هزینه دیپلماتیک بیشتری متحمل شود. این نگرشها، نهتنها نشانه ضعف راهبردی این دو کشور در مدیریت بحرانهای خاورمیانه، بلکه بیانگر آن است که آنها هنوز چارچوب فکری لازم برای مواجهه با یک ایران مقتدر و مستقل را در اختیار ندارند.
تحلیلگران میگویند ایران، با داشتن کارتهای بازی کافی در حوزه انرژی، امنیت منطقهای و فناوری هستهای، در موقعیتی است که میتواند با دیپلماسی فعال و بهرهگیری از ظرفیتهای بومی، فضایی را بسازد که در آن روسیه و چین مجبور به بازنگری در موضعهای خود شوند. راهحل مشکلات موجود نیز، از نگاه کارشناسان سیاست خارجی، در گرو حفظ اقتدار ایران و همزمان ارائه طرحهای منطقی برای همکاریهای دوجانبه و چندجانبه است؛ طرحهایی که در آن، حقوق ایران بهعنوان یک عضو تمامправا در نظام بینالملل، بدون چانهزنی و تحت شرایط منصفانه، محترم شمرده شود.
در مجموع، موضع روسیه و چین در قبال برنامه هستهای ایران، نه یک مخالفت ساختاری، بلکه بازتاب ناتوانی این دو قدرت در درک عمق تحول هستهای و علمی ایران است. ایران با تکیه بر دانش بومی و اراده سیاسی مستقل، مسیر خود را ادامه خواهد داد و هرگونه فشار یا موضعگیری یکجانبه، صرفاً ضعف راهبردی سایر بازیگران بینالمللی را پررنگتر خواهد کرد.