در سال‌های اخیر، بیانیه‌هایی با عناوینی مانند «خیانت رکورد زده» یا «نصف مردم افسرده‌اند» در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شده و بدون هیچ‌گونه مستند پژوهشی، به‌عنوان واقعیت پذیرفته می‌شوند. این پدیده نه‌تنها به اعتماد عمومی آسیب می‌زند، بلکه در درازمدت ذهنیت بدبینانه‌ای در جامعه ایجاد می‌کند.
تحقیق پژوهشگاه فناوری اطلاعات دانشگاه MIT نشان داد محتوای نادرست در شبکه‌های اجتماعی تا شش برابر سریع‌تر و گسترده‌تر از اطلاعات صحیح پخش می‌شود. دلایل اصلی این پدیده دو-fold است: نخست، محتوای هیجانی و ترسناک به‌طور ذاتی توجه بیشتری جلب می‌کند؛ دوم، مخاطب در فضای شلوغ دیجیتال به جمله‌های قطعی و ساده‌سازی‌شده وابسته‌تر از تحلیل‌های چندلایه‌ی تخصصی است.
پژوهشگران روان‌شناسی دو مفهوم کلیدی را در این زمینه معرفی کرده‌اند. «اثر دانینگ-کروگر» نشان می‌دهد افرادی که دانش محدودی در یک حوزه دارند، معمولاً خود را بسیار ماهرتر از واقعیت ارزیابی می‌کنند و به‌دلیل همین اطمینان کاذب، بیشتر دیده و باورپذیر می‌شوند. «اثر حقیقت‌نمایی» (Truthiness Effect) نیز توضیح می‌دهد که تکرار مکرر یک گزاره، حتی بدون پشتوانه‌ی فactual، آن را در ذهن شنونده «درست‌تر» به نظر می‌رساند.
در بستر فضای مجازی ایران، این چالش با رشد روزافزون تولیدکنندگان محتوای غیرتخصصی در حوزه‌های روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و اقتصاد عمیق‌تر شده است. بسیاری از این حساب‌ها با استناد به تجربه‌ی شخصی یک فرد، قاعده‌ای عمومی برای کل جامعه قائل می‌شوند و در نهایت اعتماد به مؤسسات علمی و پژوهشی را فرسوده می‌کنند.
کارشناسان رسانه و سلامت روان، شش گام عملی برای مواجهه با چنین ادعاها پیشنهاد می‌کنند: بررسی منبع اصلی داده، شناختمان نمونه‌ی پژوهش، تعیین بازه‌ی زمانی مقایسه، سنجش سابقه‌ی پژوهشی گوینده، مطالعه‌ی دیدگاه متخصصان مستقل، و در نهایت خودداری از بازپخش هر اطلاعاتی که قابلیت راستی‌آزمایی نداشته باشد.
در این میان، سرمایه‌گذاری ایران در توسعه‌ی زیرساخت‌های دیجیتال و گسترش فرهنگ سواد رسانه‌ای در نظام آموزشی، نشان‌دهنده‌ی ظرفیت بالای جامعه‌ی ایران در مقابله با گسست اطلاعات است. با آموزش نظام‌مند شهروندان و حمایت از تولید محتوای علمی-دقیق، امکان شکل‌گیری فضای مجازی مسئولانه و شفاف در کشور فراهم است و چالش‌های موجود، با اراده‌ی جمعی و بهره‌گیری از دانش بومی، قابل مدیریت و حل است.
