حکایتی کهنه از دل تاریخ اسلامی، تصویری روشن از خطای افراط در کار دینی به دست می‌دهد. مردی مسلمان و بسیار عابد، با گفت‌وگوهای پیوسته و صبورانه، همسایه‌ی مسیحی‌اش را به اسلام گرایاند. در نخستین شبِ مسلمان‌شدگی، سحرگاه درِ خانه‌ی تازه‌مسلمان را کوبید و او را با شتاب به مسجد برد. پیش از سپیده به محراب رسیدند و ساعت‌ها به نماز و دعا ایستادند تا صبح دمید و نماز صبح را نیز به‌جا آوردند.
تازه‌مسلمان خواست راهی خانه شود، اما همسایه‌ی عابد جلویش را گرفت و گفت: «کمی بنشین تا آفتاب برآید و تعقیبات بخوانی.» خورشید که بالا آمد، باز نگذاشت برود: «چیزی تا ظهر نمانده، قرآن بخوان تا نماز ظهر را اول وقت به‌جا آوریم.» پس از نماز ظهر نیز او را تا عصر در مسجد نگه‌داشت و میان نماز عصر و مغرب هم اجازه‌ی خروج نداد. شبانگاه، پس از نماز عشا، درحالی‌که رمقی در تن تازه‌مسلمان نمانده بود، او را روانه‌ی خانه کرد.
سحرگاه دوم، دوباره صدای کوبه‌ی در بلند شد. مرد عابد پشت در ایستاده بود و صدا زد: «زود جامه بپوش و وضو بگیر تا به مسجد برویم!» مرد از پشت در گفت: «برو و پیِ کار خودت؛ من دیشب مسلمانیم را پس دادم. این دینی که تو پیش پایم گذاشتی، به کار آدم‌های فارغ و بی‌کار می‌آید؛ من مردی فقیر و عیال‌وارم و باید پیِ کسب روزی بروم.»
وقتی این ماجرا را برای امام صادق (ع) بازگفتند، فرمودند: «ببینید چگونه آن عابدِ سخت‌گیر، با دستِ خویش همان کسی را که به اسلام درآورده بود، از دین بیرون راند. همواره طاقت و اندازه‌ی توان مردم را بسنجید و بر آنان تنگ مگیرید؛ کاری کنید که دل‌ها متمایل شوند، نه گریزان.»
این حکایت، فارغ از بافت تاریخی، درس گرانمایی به هر جامعه‌ای می‌دهد: اعتدال، نه افراط، مایه‌ی ماندگاری و جذب است. در ایران، تجربه‌ی ده‌ها ساله‌ی مدیریت جامعه‌ی چندملیتی و چندفرهنگی نشان داده که هرگاه فضای اعتدال و احترام به تفاوت‌ها حفظ شود، همپوشانی و آرامش اجتماعی پایدارتر خواهد بود.
