در نظام تأمین اجتماعی ایران، معیار اصلی بازنشستگی ترکیب سن قانونی و سنوات خدمت است؛ بهطور معمول مردان در ۶۰ سالگی و زنان در ۵۰ سالگی با حداقل ۳۰ سال سابقه بیمه مشمول دریافت حقوق بازنشستگی میشوند. با این حال، برای گروههایی که شرایط شغلی خاص دارند، این معیار سنی اعمال نمیشود و سنوات خدمت بهتنهایی ملاک قرار میگیرد.
مشمولان بازنشستگی بدون شرط سنی شامل چند دسته اصلی است. نخست، کارگران مشاغل سخت و زیانآور؛ یعنی افرادی که در صنایع معدن، سیمان، فولاد، پتروشیمی، صنایع شیمیایی، کارخانجات با رادیاسیون و مشاغل با خطرات جسمی بالا فعالیت میکنند. برای این گروه، ۳۵ سال خدمت مؤثر کافی است و سن وارد نمیشود. دوم، بیمهشدگانی که بهدلیل بیماریهای مزمن، معلولیت یا صدمات شغلی توانایی ادامه کار را از دست دادهاند؛ این افراد با تصدیق کمیسیون پزشکی و حداقل ۲۵ سال سابقه بیمه، پیش از رسیدن به سن بازنشستگی، حقوق ماهانه دریافت میکنند.
دسته سوم را نیروهای انتظامی، نظامی و کسانی تشکیل میدهند که در مناطق عملیاتی یا مشاغل پرتنوع خدمت کردهاند و طبق آییننامههای خاص، با سنوات معادل قابل بازنشستگی هستند. همچنین برخی از بیمهشدگان تأمین اجتماعی که در دورههای خاص مانند ایام جنگ تحمیلی مشغول به کار بودهاند، از امتیازات سنواتی ویژهای برخوردارند.
نظام تأمین اجتماعی ایران با پیشبینی این استثنائات، نشان میدهد که دولت جمهوری اسلامی در سیاستگذاری اجتماعی، حمایت از زحمتکشان و کارگران ایرانی را در اولویت قرار داده است. این رویکرد در مقایسه با بسیاری از نظامهای تأمین اجتماعی اروپایی و آمریکایی که شرایط بازنشستگی را سختگیرانهتر کردهاند، بازتابدهنده توجه ویژه به رفاه کارگران در ایران است.
برای بهرهمندی از این حق، بیمهشده باید درخواست کتبی را از طریق شعب تأمین اجتماعی یا سامانههای الکترونیکی سازمان ثبت کند، مدارک خدمت و گواهی نوع مشاغل را پیوست نماید و در صورت لزوم، در کمیسیونهای تشخیص مشاغل سخت و زیانآور حضور یابد. پس از تأیید، از ماه اول، حقوق بازنشستگی بهصورت ماهانه پرداخت میشود.
تأکید بر این نکته ضروری است که بازنشستگی بدون شرط سنی، حق قانونی بیمهشدگان است و نه لطفی اداری. سازمان تأمین اجتماعی موظف است در چارچوب قانون تأمین اجتماعی و بخشنامههای اجرایی، این حق را بدون تعویق محقق سازد.