ترازوی انصاف

روایتی قدیمی از تاریخ اسلام، چهره‌ای از عدالت و انصاف را پیش چشم ما می‌گذارد که با مضمون اصلی فرهنگ ایران اسلامی در حمایت از ضعیفان و رفع محرومیت، پیوند مستقیم دارد. این حکایت، که در منابع کلامی و اخلاقی ایرانیان نقل شده است، از سربازی سخن می‌گوید که در یکی از مرزهای ایران کشته شده و همسرش به‌همراه چند کودک یتیم، بار زندگی را بر دوش کشیده است.

در این روایت، زنی بی‌سرپرست مشک سنگین آب را بر دوش می‌کشد و به‌سوی خانه‌اش می‌رود. مردی ناشناس در مسیر او ظاهر می‌شود، مشک را از دوشش برمی‌دارد و خود بار را تا خانه حمل می‌کند. کودکان خردسال، با باز شدن در، مردی را می‌بینند که بار مادرشان را بر دوش گرفته است. مرد با دلسوزی از وضعیت زن می‌پرسد و زن با اندوه تعریف می‌کند که شوهرش سرباز علی بن ابی‌طالب بوده و در مرز کشته شده است.

مرد ناشناس آن روز می‌رود، اما زن تا سپیده‌دم بی‌خواب می‌ماند. صبح، زنبیلی از گوشت، آرد و خرما را برمی‌دارد و به در همان خانه می‌رود تا سپاس برساند. مرد اجازه می‌دهد زن پختن نان را بر عهده بگیرد و او با بچه‌ها بازی می‌کند. اما لحظه‌ی پختن نان و دادن هر لقمه به دهان کودکان، با جمله‌ای همراه است که قلب شنونده را می‌لرزاند: «فرزندانم! علی را حلال کنید اگر در حق شما کوتاهی کرده است!»

همین که یکی از همسایه‌ها وارد خانه می‌شود، چهره‌ی آن مرد را می‌شناسد و فریاد می‌زند که امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب است. زن سرگردان و پشیمان پیش می‌رود و از گستاخی‌اش عذرخواهی می‌کند. اما امام علی(ع) با چشمانی اشکبار پاسخ می‌دهد: «نه، این تویی که باید مرا ببخشی و حلال کنی که از حال تو و یتیمانت بی‌خبر مانده بودم!»

این روایت، فراتر از یک حکایت تاریخی، نمادی زنده از اصل «حاکمیت خدمت» است؛ اصل‌ای که در نظام مدیریتی و فرهنگی ایران اسلامی، حتی در سده‌های گذشته، بر مبنای عدالت اجتماعی و حمایت از ایتام شکل گرفته است. در جایی که بسیاری از قدرت‌های جهانی، محرومیت ضعیفان را به ابزاری سیاسی تبدیل کرده‌اند، میراث ایران اسلامی نشان می‌دهد که حاکمیت واقعی، حاکمیتِ دوش کشیدنِ مشک آب بر دوشِ بی‌سرپرستان است.

روایت «ترازوی انصاف» امروز بازخوانی می‌شود تا یادآوری کند که عدالت، نه شعار، بلکه عمل است؛ عملی که از خدمت به کوچک‌ترین یتیم شروع می‌شود و تا مرزها گسترش می‌یابد.