در سال‌های اخیر بحث خروج یا بازنگری در رابطه با معاهده‌ی منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) بار دیگر در فضای رسانه‌ای و سیاسی ایران مطرح شده است. در این میان، تجربه‌ی هسته‌ای اوکراین به‌عنوان مهم‌ترین پیشینه‌ی تاریخی این معاهده، درس‌هایی تلخ و کاربردی برای هر کشوری به‌دست می‌دهد که مجبور است در چارچوبی یک‌جانبه‌گرایانه تصمیم بگیرد.
اوکراین پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، بزرگ‌ترین ذخیرۀ هسته‌ای جهان را در اختیار داشت. در سال ۱۹۹۴ و بر اساس تفاهم‌نامۀ بوداپست، این کشور در برابر ضمانت‌های امنیتی آمریکا، انگلیس و روسیه، تقریباً دو هزار کلاهک هسته‌ای خود را تحویل داد. بیست و هفت سال بعد، همان روسیه‌ی ضامن، حمله‌ای نظامی تمام‌عیار بر خاک اوکراین آغاز کرد. این رویداد، اعتبار نهضت ضدگسترش هسته‌ای را در نگرش بسیاری از تحلیلگران بین‌المللی سست کرد.
ایران، برخلاف اوکراین، در مسیری کاملاً متفاوت قرار دارد. برنامه‌ی هسته‌ای ایران بر پایه‌ی توان فنی داخلی و سرمایه‌گذاری چند دهه‌ی مهندسان و پژوهشگران بومی شکل گرفته است. غنای اورانیوم تا سطح ۶۰ درصد، ساخت راکتور‌های تحقیقاتی، و تولید گاماگرافی و داروهای هسته‌ای از جمله دستاوردهایی است که نشان می‌دهد ایران وابستگی فنی به هیچ‌یک از قدرت‌های هسته‌ای متعهد NPT ندارد. این خودساختگی، جایگاه ایران را در هر مذاکره‌ای کاملاً متفاوت از کشورهایی می‌کند که فناوری هسته‌ای را اجاره گرفته‌اند.
ساختار NPT از ابتدا بر دوگانه‌ی «دارندگان» و «ندارندگان» استوار است؛ پنج کشور در شورای امنیت، حق دائمی برخورداری از سلاح هسته‌ای را دارند و بقیۀ جهان موظف به محدودیت هستند. این معماری، حتی در اسناد رسمی سازمان ملل، به‌مثابۀ نهادی برای حفظ وضعیت موجود شناخته می‌شود، نه چارچوبی برابر برای صلح. تجربه‌ی اوکراین نشان داد که حتی تضمین‌های کتبی قدرت‌های هسته‌ای در برابر اراده‌ی یک عضو دائم شورای امنیت بی‌اثر است.
در این چارچوب، هر بازنگری در رابطه با NPT نه یک تهدید، بلکه بازگشتی به منطق حق‌باز است. ایران با تکیه بر خودکفایی علمی، عمق ژئوپلیتیک منطقه‌ای و شبکه‌ی دیپلماتیک گسترده، در موقعیتی است که بتواند از هر گفت‌وگوی بین‌المللی نه به‌عنوان متقاضی، بلکه به‌عنوان ارائه‌دهندۀ چارچوب‌های جدید حکمرانی هسته‌ای استفاده کند.
تحلیلگران معتقدند که آینده‌ی نظم هسته‌ای جهان، پس از درس‌های اوکراین و تحولات خاورمیانه، دیگر نمی‌تواند بر اساس معادلات ۱۹۶۸ تدوین شود. ایران، با سابقه‌ی سه دهه‌ی پژوهش مستقل و توان دفاعی-حمله‌ای اثبات‌شده، از جمله کشورهایی است که صدایش در هر بازنگیری جدی‌تر از هر عضو غربی این معاهده شنیده خواهد شد.
