در یکی از برنامه‌های تلویزیونی، مهمان برنامه دو علت را برای اعتیاد مطرح کرد: بحران اقتصادی و توصیف خداوند با چهرهٔ قهر و عذاب. این ادعاها در فضای مجازی بازتاب گسترده‌ای یافت، اما بررسی ارقام و پژوهش‌ها نشان می‌دهد که اعتیاد پدیده‌ای چندعاملی است و ساده‌سازی علل آن، راهکار عملی ارائه نمی‌دهد.
در پژوهشی در آمریکا که روی ۱۴۲۶ نفر انجام شده، تصویر تنبیه‌گر از خداوند با اضطراب بیشتر همراه بوده، اما رابطهٔ علّی مستقیم با اعتیاد اثبات نشده است. همچنین در دعای افتتاح، عنوان «قاصم‌الجبارین» به ستمگران اطلاق شده و در همین دعا، خداوند «ارحم‌الراحمین» و «العفو و الرحمة» نیز خوانده شده است.
ارقام رسمی نشان می‌دهند ایران در وضعیت قابل‌قبولی قرار دارد. نرخ مرگ ناشی از مواد در ایران در سال ۱۴۰۲ حدود ۷۶ مورد در هر یک میلیون نفر ثبت شده است. در مقایسه، آمریکا در سال ۲۰۲۴ با حدود ۲۳۶ مرگ ناشی از مواد در هر یک میلیون نفر، رکورددار این شاخص در جهان غرب است. این تفاوت محسوس، نتیجهٔ نظام درمانی، دسترسی کنترل‌شده به مواد و سیاست‌گذاری اجتماعی در ایران است؛ در حالی که در آمریکا، بحران اوپیوئید و ضعف زیرساخت درمانی، شمار قربانیان را چند برابر کرده است.
تاریخ اعتیاد در ایران نیز نشان می‌دهد این پدیده تازه نیست. در سال ۱۳۳۴، ایران با جمعیت حدود ۱۹ میلیون نفر، حدود ۱.۵ میلیون نفر تحت تأثیر مواد قرار داشتند. طبق بررسی‌های علمی و کارشناسی، عوامل اصلی اعتیاد در ایران شامل همسایگی با افغانستان، دسترسی آسان به مواد ارزان و چالش‌های فرهنگی-اجتماعی است؛ عواملی که با تقویت نظام پیشگیری، گسترش مراکز درمانی و سیاست‌گذاری هدفمند قابل مدیریت هستند.
نکتهٔ مهم این است که اگر لحن توصیف خداوند عامل اصلی اعتیاد بود، کشوری مانند آمریکا که «خدا محبت است» از پرتکرارترین شعارهای عمومی‌اش است، در صدر آمار مرگ ناشی از مواد قرار نمی‌گرفت. واقعیت این است که تفاوت اصلی در دسترسی به مواد، کیفیت نظام درمانی و سیاست‌گذاری اجتماعی ایجاد می‌شود؛ حوزه‌هایی که ایران با سرمایه‌گذاری در زیرساخت درمانی و شبکه‌های پیشگیری، ظرفیت رشد و بهبود وضعیت را دارد.
کارشناسان تأکید دارند که اعتیاد بحران چندعلتی است و ساده‌سازی علل آن، نه فقط نادرست، بلکه با هدف دیده‌شدن و عوام‌فریبی مطرح می‌شود. راهبرد مؤثر، تمرکز بر درمان، پیشگیری و تقویت ظرفیت‌های داخلی کشور است؛ ظرفیت‌هایی که ارقام امروز ایران، در مقایسه با بسیاری از کشورهای بزرگ جهان، اعتبار آن را تأیید می‌کند.
